Historia wariograficznych badań w Polsce

W latach 60. Paweł Horoszowski, sprowadził do Polski wariograf, wprowadzając tym samym to pojęcie do polskiej kryminologii. Pierwsze badanie wariograficzne, wykorzystane przez niego , w postępowaniu, miało miejsce w tzw. sprawie olsztyńskiej w 1963 r. i w następnym roku w Lublinie zakończyły się kontrowersjami dotyczącymi błędów w interpretacji.

W latach 70. i 80. minionego stulecia, badaniami z użyciem wariografu, zajmowali się kryminolodzy w kilku miastach, m.in. w Toruniu i Katowicach, a na Uniwersytecie Jagiellońskim pracę habilitacyjną na temat wartości diagnostycznej badań wariograficznych pisał Jan Widacki.

Tematem zajmowali się również Eksperci Żandarmerii Wojskowej, którzy w latach 1969 – 1998, przeprowadzili badania aż w 1180 sprawach karnych, obejmujących ok. 5200 osób. W sprawach wojskowych dotyczyły one przede wszystkim kradzieży broni, natomiast w sprawach cywilnych – zabójstw.

W latach 90. XX w. powstało Stowarzyszenie Poligraferów Polskich, zrzeszające ekspertów działających w sferze cywilnej, wywodzących się przede wszystkim ze środowiska byłych pracowników służb mundurowych i środowiska akademickiego. Od momentu nowelizacji k.p.k. w 2003 r. badaniami zajmuje się również polska policja.

Obecnie, badania są przeprowadzane w sprawach personalnych (rekrutacja), okresowych kontroli lojalności oraz postępowań wewnętrznych. W toczących się przed sądami sprawach nie są one powszechnie stosowane – ich wykorzystanie ogranicza się w tym przypadku tylko do spraw wyjątkowych.

Reakcje podczas kłamania

Reakcje psychofizjologiczne na zatajenie informacji

Nauka potwierdza, że procesy psychiczne mogą być rozpatrywane tak z punktu widzenia psychologii, jak i fizjologii. Badanie wariograficzne obejmuje zatem zarówno reakcje fizjologiczne, jak i psychiczne, co odzwierciedlone zostało w określeniu – psychofizjologiczne badanie poligraficzne.

Możemy wyróżnić kilka reakcji na zatajenie informacji w badaniu wartiograficznym, a mianowicie:

Mechanizm reakcji warunkowej

Pytanie dotyczące kluczowych kwestii wywołuje reakcję z powodu minionych doświadczeń badanego (jeśli takowe były). Zdarzenie z przeszłości i jego ówczesne przeżycia emocjonalne związane ze zdarzeniem, wywołują reakcję badanego – im ważniejsze zdarzenie (albo cięższe przestępstwo), tym większe zmiany w zapisie wariografu i łatwiejsza obserwacja.

Mechanizm motywacji

Badanie charakteryzuje się większą dokładnością i efektywnością, jeśli osoba poddawana badaniu jest zainteresowana i motywowana pozytywnym rezultatem badania.

Obawa o konsekwencje (poczucie winy)

Badany reaguje, bowiem obawia się kary bądź innych konsekwencji związanych z ujawnieniem informacji, którą ukrywa. Prawidłowość ta nie dotyczy testów próbnych i testów przeprowadzanych w warunkach symulacji eksperymentalnej, kiedy badany również reaguje, a badania takie mają zwykle wysoką dokładność w ustalaniu sprawcy symulowanego zdarzenia bądź jego przebiegu. Jeśli obawa i strach mogą zakłócać wyniki, to pozostałe mechanizmy reakcji warunkowej, motywacji i teoria konfliktu będą wystarczające, aby badanie przebiegło prawidłowo.

Teoria konfliktu

Pomiędzy mówieniem prawdy a kłamstwem istnieje konflikt utrwalony przez wychowanie, a także religię i kulturę. Wyniki badań potwierdzają, ze lepiej jest skłamać w teście milczących odpowiedzi (SAT), niż kiedy odpowiada się na głos na każde pytanie (wraz z pytaniem zawierającym newralgiczną informację).

Mechanizm psychofizjologicznej reakcji badanego na zatajenie krytycznej informacji występuje w badaniu wariograficznym, w którym dokonuje się identyfikacji śladów pamięciowych i pobudzeń emocjonalnych wiążących badanego z karalnym zdarzeniem. Różnice badania i eksperymenty przeprowadzane w celu ustalenia dokładności badań wariograficznych potwierdzają większą dokładność odnoszącą się do zdarzeń rzeczywistych, a nie ustalenia sprawców pozorowanych kradzieży.

Wariograf a kłamstwo

Zgodnie z funkcjonującą definicją, kłamstwo jest „wypowiedzią zawierającą informacje niezgodne z przekonaniem o stanie faktycznym. Kłamca przekazuje informacje niezgodne z jego przekonaniem o rzeczywistości z intencją, by zostały one wzięte za prawdziwe. Kłamstwem mogą być także wypowiedzi zgodne z rzeczywistym stanem rzeczy, o ile autor przekazu nie ma świadomości tego faktu”.

Niestety, badania prowadzone od ponad stu lat, a dotyczące wykrywania kłamstwa, nie doprowadziły do ujawnienia uniwersalnych oznak samego kłamania. Nie udało się zidentyfikować żadnego gestu, skurczu mięśnia, które pozwalałyby bezpośrednio zdemaskować kłamcę. Pozostaje zatem zadać pytanie, w jaki sposób wykrywa się kłamstwo?

Obecnie, do identyfikacji stanu faktycznego i wykluczenia bądź potwierdzenia roli, jaką osoba badana odgrywała w danym wydarzeniu, używany jest wariograf.

W badaniu wariografem wykorzystywany jest fakt, że człowiek kłamiąc, przeżywa pewne emocje, które mają wpływ na parametry pracy ludzkich organów wewnętrznych (ich świadome kontrolowanie nie jest możliwe). Obserwując je, jesteśmy w stanie wykryć moment, kiedy człowiek przeżywa emocje i na podstawie faktu ich wystąpienia, wywnioskować kiedy kłamie.

W sukurs badaczom kłamstwa idzie biologia – autonomiczny układ nerwowy zlokalizowany jest w rdzeniu kręgowym człowieka i jest podzielony na dwa, działające antagonistycznie układy: układ współczulny i przywspółczulny. Nerwy tych układów dochodzą do wszystkich organów wewnętrznych człowieka.

Układ współczulny jest szczególnie aktywny podczas pobudzenia i powoduje m.in. takie reakcje, jak przyspieszenie pracy serca, zwiększenie ciśnienia krwi, rozszerzanie się źrenic. Z kolei układ przywspółczulny jest najbardziej aktywny podczas chwil relaksu i wywołuje takie reakcje, jak: zwężenie źrenic, rozszerzanie naczyń krwionośnych (skutkujące obniżeniem ciśnienia krwi), kurczenie się pęcherza moczowego. Ten anatomiczny układ, działa niezależnie od naszej woli.

Badanie wariograficzne polega zatem na zadawaniu określonych pytań, na które jest prosta odpowiedź: tak / nie. Podczas tej sesji zadawania pytań, wariograf cały czas rejestruje parametry pracy organizmu osoby badanej, aby później, po zinterpretowaniu, na ich podstawie można było orzec o prawdomówności (bądź kłamstwie) badanego.