Wariograf w pracy z przestępcami seksualnymi (PCSOT – Post-Conviction Sex Offender Testing)

by

Rejestr w Polsce – geneza i funkcjonowanie

1 października 2017 roku w Polsce został uruchomiony Powszechny Rejestr Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym. Składa się on z dwóch części:

  • część ograniczona – dostępna dla organów ścigania, wymiaru sprawiedliwości oraz instytucji zajmujących się opieką nad dziećmi,

  • część publiczna – zawierająca dane najbardziej niebezpiecznych sprawców, w tym recydywistów.

Inspiracją były rozwiązania z Wielkiej Brytanii, USA, Kanady czy Francji, gdzie od lat podkreśla się konieczność monitorowania osób skazanych za przestępstwa seksualne, gdyż znaczny odsetek z nich powiela swoje zachowania po opuszczeniu więzienia.

Cele rejestru i wyzwania społeczne

Rejestr pełni funkcję prewencyjną i ostrzegawczą, ale wiąże się też z problemami społecznymi:

  • zagrożenie przemocą i samookaleczeniami – informacja o obecności sprawcy w lokalnej społeczności często wywołuje napięcia, a sam przestępca może reagować autoagresją,

  • stygmatyzacja – wpis do rejestru bywa barierą dla resocjalizacji i reintegracji,

  • dylemat rehabilitacyjny – celem powinno być nie tylko ostrzeganie, ale i realna kontrola zachowań oraz stworzenie mechanizmów umożliwiających stopniowe odzyskiwanie zaufania.

Dlatego coraz częściej podnosi się potrzebę bieżącej weryfikacji intencji i zachowań sprawców, aby chronić społeczeństwo i jednocześnie umożliwiać nadzorowaną rehabilitację.

Wariograf jako narzędzie wsparcia

Wariograf (badania poligraficzne) może być stosowany jako narzędzie wspomagające kontrolę nad sprawcami figurującymi w rejestrze. Profesjonalne badania prowadzone przez certyfikowanych specjalistów mogą ujawnić, czy dana osoba:

  • przestrzega zakazu zbliżania się do szkół, placówek opiekuńczych czy placów zabaw,

  • unika zachowań ryzykownych, takich jak kontakt z nieletnimi czy korzystanie z zabronionych treści,

  • stosuje się do warunków zwolnienia i nadzoru kuratorskiego.

Doświadczenia międzynarodowe

Stany Zjednoczone

  • Pierwsze badania wariograficzne wobec sprawców seksualnych prowadzono już w latach 70. XX w., początkowo w śledztwach.

  • Od lat 80. zaczęto stosować je w programach terapeutycznych.

  • Dziś w prawie wszystkich stanach USA funkcjonuje system PCSOT (Post-Conviction Sex Offender Testing) – regularnych badań wariograficznych wspierających terapię i nadzór nad skazanymi.

Wielka Brytania

  • Pod koniec lat 90. przeprowadzono pierwsze pilotażowe badania w ramach Krajowej Służby Kuratorskiej.

  • W 2005 roku wprowadzono obowiązek regularnych badań wariograficznych wobec sprawców seksualnych.

  • Badania wykazały, że wariograf:

    • ujawnia dotąd nieznane fakty i wcześniejsze ofiary,

    • pozwala oszacować krótkoterminowe ryzyko,

    • pomaga diagnozować tryb życia sprawcy i przestrzeganie warunków nadzoru,

    • działa prewencyjnie, motywując do samokontroli.

Przykład: według Ministerstwa Sprawiedliwości Wielkiej Brytanii, tylko w 2014 roku 166 sprawców wróciło do więzienia dzięki badaniom wariograficznym, które ujawniły naruszenia warunków zwolnienia (np. zakaz korzystania z Internetu).

Efektywność i koszty

W Kolorado (USA) programy nadzoru nad sprawcami seksualnymi kosztują rocznie ponad 5 mln USD, z czego badania wariograficzne pochłaniają jedynie ok. 250 tys. USD (5%). Przy ich skuteczności w ujawnianiu ryzyka i prewencji recydywy jest to koszt uzasadniony.

Kluczowe obszary badań wobec sprawców seksualnych

Społeczność ekspertów i terapeutów wyróżnia cztery główne zastosowania badań:

  1. Konfrontacja z zaprzeczaniem i minimalizowaniem winy – sprawcy często negują, bagatelizują lub przerzucają winę.

  2. Ujawnienie historii seksualnej – ważne dla oceny ryzyka i planowania terapii.

  3. Testy konserwacyjne (Maintenance Testing) – monitorowanie zachowań podczas probacji i zwolnienia warunkowego.

  4. Testy monitorujące (Monitoring Testing) – ocena ryzyka ponownego popełnienia przestępstwa.

Aktualizacja – stan na 2025 rok

  • Wielka Brytania: wariograf w nadzorze sprawców seksualnych jest elementem ustawowo umocowanego programu, a osoby skazane poddawane są średnio 3 badaniom rocznie. Koszty programu szacuje się na 3–4 mln funtów w perspektywie dekady, przy jednoczesnym potwierdzonym efekcie obniżania recydywy.

  • Unia Europejska: coraz więcej krajów rozważa implementację PCSOT jako narzędzia łączącego ochronę społeczną z rehabilitacją.

  • USA: PCSOT pozostaje standardem, a według danych American Polygraph Association stosowany jest niemal we wszystkich stanach.

  • Badania naukowe: analizy z University of Kent wykazały, że sprawcy poddawani wariografowi byli nawet 6 razy częściej skłonni ujawnić ryzykowne zachowania niż ci kontrolowani wyłącznie rozmowami z kuratorami. Z kolei metaanalizy wskazują, że PCSOT stosowane jako część programów nadzoru i terapii zmniejsza recydywę o 30–50%.

Podsumowanie

Rejestr sprawców przestępstw seksualnych w Polsce pełni rolę prewencyjną, ale niesie także ryzyko stygmatyzacji i napięć społecznych. Włączenie badań wariograficznych do systemu nadzoru i terapii mogłoby wzmocnić skuteczność kontroli, zapewnić społeczeństwu większe poczucie bezpieczeństwa i równocześnie stworzyć narzędzie wspierające proces resocjalizacji.

Doświadczenia międzynarodowe – zarówno z USA, jak i z Wielkiej Brytanii – pokazują, że wariograf może stać się kluczowym elementem polityki przeciwdziałania przestępczości seksualnej, pozwalając skuteczniej równoważyć prawa ofiar, potrzeby społeczeństwa i szanse na rehabilitację sprawców.