Dlaczego pozaustawowe standardy dokumentowania badań poligraficznych mogą przynieść więcej ryzyka niż korzyści
Dlaczego pozaustawowe standardy dokumentowania badań poligraficznych mogą przynieść więcej ryzyka niż korzyści
Wprowadzenie
W polskiej praktyce poligraficznej od pewnego czasu pojawiają się postulaty istotnego rozszerzenia wymogów dokumentacyjnych dotyczących opinii z badania poligraficznego — wykraczających poza to, czego wymaga kodeks postępowania karnego. Chodzi w szczególności o koncepcję obowiązkowego nagrywania audiowizualnego całego przebiegu badania i dołączania nagrania do każdej opinii dowodowej, obowiązkowego załączania kompletnych poligramów, a także o traktowanie opinii niespełniających takich dodatkowych wymogów jako „niepełnych”.
Postulaty te są zwykle formułowane w dobrej wierze, z zamiarem podniesienia jakości badań i ograniczenia ryzyka nierzetelnej praktyki. Sama intencja zasługuje na uznanie. Poważne wątpliwości budzi jednak droga, którą proponuje się osiągnąć ten cel — a więc tworzenie przez środowisko pozaustawowych standardów wykraczających poza wymogi kodeksowe, a następnie nadawanie im znaczenia zbliżonego do norm wiążących przy ocenie opinii biegłego. Zastrzeżenia te mają charakter prawny, praktyczny i systemowy. Niniejszy tekst stanowi próbę ich uporządkowania.
- Źródło standardu: ustawa czy regulamin środowiskowy?
Opinia poligraficzna jest opinią biegłego w rozumieniu art. 193 § 1 k.p.k. Jej podstawowe wymogi formalne i merytoryczne wynikają z art. 200 § 2 k.p.k., który nakazuje zamieścić w opinii dane identyfikujące biegłego, czas przeprowadzonych badań, sprawozdanie z czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski. O jakości opinii rozstrzyga sąd na gruncie art. 201 k.p.k., badając jej pełność, jasność i niesprzeczność, natomiast o wartości dowodowej decyduje swobodna ocena dowodów przewidziana w art. 7 k.p.k.
Na gruncie tych przepisów trudno mówić o luce wymagającej wypełnienia przez prywatne stowarzyszenie. Kodeks nie nakłada obowiązku nagrywania badania wideo. Nie wymaga automatycznego dołączania do opinii pełnego materiału źródłowego. Nie przewiduje także obowiązku wskazywania w każdej opinii „wartości diagnostycznej” zastosowanych technik badawczych. Jeżeli takie wymogi są formułowane, to nie wynikają z ustawy, lecz z regulacji środowiskowych.
Zasadnicze pytanie brzmi więc następująco: czy prywatne stowarzyszenie, które nie jest organem państwa ani samorządem zawodowym powołanym ustawą, może tworzyć standardy, które w praktyce modyfikują kryteria stawiane opinii biegłego w postępowaniu karnym?
Odpowiedź powinna być ostrożna, ale jednoznaczna. Stowarzyszenie może formułować rekomendacje, dobre praktyki, zalecenia metodologiczne czy standardy etyczne dla swoich członków. Nie może jednak skutecznie przesądzać, że opinia niespełniająca jego wewnętrznych wymagań jest z tego powodu „niepełna” w rozumieniu art. 201 k.p.k. O pełności opinii rozstrzyga wyłącznie organ procesowy.
- Obowiązkowe nagranie wideo jako wymóg wyjątkowy
Szczególnej analizy wymaga postulat obowiązkowego nagrywania audiowizualnego całego przebiegu badania poligraficznego — od wywiadu przedtestowego po rozmowę potestową — oraz dołączania tego nagrania do każdej opinii dowodowej. Taki wymóg nie ma wyraźnego odpowiednika w innych dziedzinach opiniowania biegłych w polskim procesie karnym.
Psychiatrzy badający poczytalność na podstawie art. 202 k.p.k. nie mają obowiązku rejestrowania swoich badań w formie audiowizualnej ani załączania takich nagrań do opinii. Podobnie psychologowie, lekarze sądowi, biegli z zakresu daktyloskopii, DNA, fonoskopii czy rekonstrukcji wypadków nie są zobowiązani do utrwalania całego procesu badawczego i automatycznego przekazywania tego materiału do akt.
Skoro tak, to pojawia się pytanie, dlaczego badanie poligraficzne miałoby podlegać dalece dalej idącym obowiązkom dokumentacyjnym niż inne specjalności biegłych.
Najczęściej wskazuje się tu na „specyfikę badania poligraficznego” oraz potrzebę weryfikacji jego przebiegu. Argument ten nie jest jednak rozstrzygający. Wątpliwości co do sposobu przeprowadzenia badania mogą pojawić się również w odniesieniu do opinii psychiatrycznej, psychologicznej, medycznej czy technicznej. Polski model procesowy nie odpowiada na to przez generalny obowiązek rejestracji każdego badania, lecz przez obowiązek sporządzenia rzetelnego sprawozdania z czynności i spostrzeżeń oraz przez możliwość wezwania biegłego na rozprawę w celu złożenia wyjaśnień.
- Nagranie w aktach a ochrona prywatności
Postulat automatycznego dołączania nagrań do akt nie uwzględnia w dostatecznym stopniu konsekwencji procesowych takiego rozwiązania. Zgodnie z art. 156 § 1 k.p.k. akta sprawy są udostępniane stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym. Oznacza to, że materiał raz włączony do akt przestaje pozostawać wyłącznie w dyspozycji biegłego lub sądu.
Nagranie z badania poligraficznego może zawierać informacje szczególnie wrażliwe: dotyczące zdrowia, leczenia psychiatrycznego, uzależnień, relacji intymnych, życia rodzinnego, wcześniejszych konfliktów z prawem, a także wypowiedzi uboczne, niewchodzące bezpośrednio w zakres tez dowodowych. Rejestrowany jest również wizerunek, głos oraz emocjonalne reakcje osoby badanej.
W sprawach wieloosobowych dostęp do takich materiałów może uzyskać wiele osób niezwiązanych osobiście z badanym. W praktyce zwiększa to ryzyko dalszego rozpowszechniania informacji, nad którym biegły nie ma już kontroli. Z perspektywy konstytucyjnej problem ten należy oceniać także przez pryzmat art. 47 Konstytucji RP, chroniącego życie prywatne, oraz art. 51 ust. 2, zgodnie z którym władze publiczne nie mogą pozyskiwać, gromadzić i udostępniać informacji innych niż niezbędne.
Automatyczne włączanie pełnego nagrania do każdej opinii — bez uprzedniej oceny, czy w danej sprawie jest to rzeczywiście konieczne — trudno uznać za rozwiązanie w pełni zgodne z zasadą proporcjonalności. Bardziej racjonalny model polegałby na tym, że biegły zachowuje nagranie jako materiał źródłowy i udostępnia je dopiero wtedy, gdy sąd albo uprawniony uczestnik postępowania wykaże konkretną potrzebę jego wykorzystania.
- Zachowanie materiału źródłowego a jego ujawnienie
W dyskusji o dokumentowaniu badań poligraficznych często zaciera się podstawowe rozróżnienie między dwiema odmiennymi sytuacjami: przechowywaniem materiału źródłowego przez biegłego a włączeniem tego materiału do akt sprawy.
Pierwsza z tych sytuacji wiąże się z rzetelnością warsztatową. Biegły powinien zachować poligramy, notatki, nagrania i inne materiały robocze na wypadek późniejszej potrzeby kontroli, uzupełnienia opinii albo dopuszczenia dowodu z opinii innego biegłego. Taki standard ostrożności wydaje się zasadny.
Druga sytuacja ma natomiast charakter procesowy i wywołuje odmienne skutki. Materiał włączony do akt staje się elementem obiegu procesowego: może być przeglądany, kopiowany, analizowany przez wiele podmiotów, a niekiedy wykorzystywany także w innych postępowaniach. W realiach cyfrowych ryzyko dalszego powielania i utraty kontroli nad takim materiałem jest oczywiste.
Dlatego standard, który nie odróżnia obowiązku zachowania materiału od obowiązku jego automatycznego ujawnienia, prowadzi do niepotrzebnego rozszerzenia zakresu ingerencji w prywatność. Ostrożność dowodowa nie wymaga przecież, by każdy materiał roboczy biegłego od razu stawał się częścią akt.
- „Niepełność” opinii jako kategoria procesowa
Najpoważniejsza wątpliwość dotyczy posługiwania się przez dokumenty środowiskowe pojęciem „niepełności” opinii w sposób sugerujący, że niespełnienie dodatkowych wymogów formalnych automatycznie prowadzi do jej procesowej wadliwości.
Art. 201 k.p.k. stanowi, że jeżeli opinia jest niepełna lub niejasna albo zachodzi sprzeczność w samej opinii, można ponownie wezwać tych samych biegłych albo powołać innych. Jest to więc kategoria procesowa, której treść konkretyzuje organ prowadzący postępowanie albo sąd, a nie organizacja branżowa.
Oczywiście strona może powoływać się na dowolne argumenty, także zaczerpnięte ze standardów środowiskowych, próbując wykazać mankamenty opinii. Nie oznacza to jednak, że dokument stowarzyszenia sam z siebie współkształtuje treść art. 201 k.p.k. Ani sąd, ani organ procesowy nie są nim związane.
Nie można wykluczyć, że w konkretnej sprawie brak określonego materiału — na przykład nagrania albo pełnej dokumentacji pomocniczej — zostanie uznany przez sąd za istotny problem dowodowy. Taka ocena musi jednak wynikać z okoliczności danej sprawy, a nie z automatyzmu tworzonego przez prywatny regulamin.
- Granice samoregulacji środowiskowej
W zawodach zaufania publicznego funkcjonują samorządy zawodowe powołane ustawą, wyposażone w kompetencję do uchwalania norm etycznych i standardów wykonywania zawodu. Ich działalność ma podstawę normatywną i podlega określonym formom kontroli.
Dobrowolne stowarzyszenie zrzeszające osoby wykonujące badania poligraficzne nie ma takiego statusu. Działa na podstawie ustawy Prawo o stowarzyszeniach, a jego uchwały i regulaminy mają znaczenie wewnętrzne — co do zasady wiążą jego członków w granicach dobrowolnie przyjętych zobowiązań. Nie mogą same przez się wiązać sądów, organów procesowych ani biegłych spoza stowarzyszenia.
W tym sensie samoregulacja środowiskowa jest dopuszczalna, ale tylko w granicach rekomendacji i standardów dobrowolnych. Przestaje być neutralna tam, gdzie zaczyna sugerować powszechnie obowiązujący charakter albo rości sobie pretensję do wyznaczania kryteriów oceny całej specjalności, również wobec osób niebędących członkami organizacji.
- Koncentracja funkcji i ryzyko braku bezstronności instytucjonalnej
Dodatkową wątpliwość budzi model organizacyjny, w którym te same osoby uczestniczą jednocześnie w tworzeniu standardów, prowadzeniu szkoleń, certyfikowaniu zgodności z tymi standardami, prowadzeniu list rekomendacyjnych i korzystaniu z prestiżu wytworzonego przez taki system.
Nie musi to oznaczać działania w złej wierze. Problem ma charakter strukturalny. Im większe skupienie funkcji normotwórczych, szkoleniowych, certyfikacyjnych i promocyjnych w jednym środowisku personalnym, tym większe ryzyko braku zewnętrznego dystansu i instytucjonalnej bezstronności.
W przypadku samorządów zawodowych ryzyka te są ograniczane przez ustawowe mechanizmy kontroli, rozdział funkcji, formalne procedury dyscyplinarne i nadzór sądowy lub administracyjny. W przypadku zwykłego stowarzyszenia takie gwarancje są znacznie słabsze albo nie występują wcale.
- Szkolenie 160 godzin a deklarowane standardy międzynarodowe
Osobny problem dotyczy poziomu szkolenia. Jeżeli środowisko tworzy system kursów, po których nadaje określone tytuły zawodowe lub quasi-zawodowe oraz dopuszcza do prowadzenia badań choćby „pod nadzorem”, to skala i jakość takiego szkolenia powinny pozostawać w rozsądnej proporcji do standardów, na które samo środowisko się powołuje.
Jeżeli równocześnie deklaruje się odniesienie do standardów organizacji międzynarodowych wymagających znacznie wyższego wymiaru kształcenia, powstaje ryzyko niespójności komunikacyjnej i merytorycznej. Z punktu widzenia odbiorcy zewnętrznego — klienta, sądu, organu procesowego — osoba po krótszym kursie może być postrzegana jako posiadająca kompetencje porównywalne z osobą, która ukończyła znacznie bardziej rozbudowany program szkoleniowy. To osłabia przejrzystość systemu certyfikacji.
Nie chodzi tu o zakaz tworzenia etapów szkolenia. Chodzi raczej o to, by nazewnictwo, zakres uprawnień oraz komunikacja wobec otoczenia były spójne z rzeczywistym poziomem przygotowania.
- Kryterium „bez widocznych ułomności fizycznych”
Szczególnie problematyczny jest również wymóg, aby kandydat na kurs był osobą „bez widocznych ułomności fizycznych”. Tego rodzaju kryterium jest trudne do pogodzenia z nowoczesnymi standardami równego traktowania oraz dostępności kształcenia zawodowego.
Sama widoczna niepełnosprawność fizyczna nie przesądza przecież ani o braku zdolności intelektualnych, ani o niemożności prowadzenia wywiadu, obsługi aparatury czy analizy zapisów. Jeżeli istnieją konkretne wymagania funkcjonalne związane z wykonywaniem określonych czynności, powinny być opisane właśnie funkcjonalnie, a nie przez ogólne i stygmatyzujące kryterium odnoszące się do wyglądu fizycznego.
Tak sformułowany warunek należałoby uznać za wymagający pilnej rewizji.
- Co w zamian?
Krytyka jest użyteczna tylko wtedy, gdy wskazuje bardziej racjonalny model. W tym przypadku taki model wynika bezpośrednio z obowiązującego prawa.
Po pierwsze, standard opinii poligraficznej powinien być budowany przede wszystkim na podstawie przepisów kodeksu postępowania karnego: art. 200 § 2 jako podstawy konstrukcji opinii, art. 199a i art. 192a jako norm wyznaczających granice dopuszczalności badania, art. 201 jako kryterium kontroli jakości, a art. 7 jako reguły oceny dowodów.
Po drugie, biegły powinien przechowywać materiał źródłowy — nagrania, poligramy, notatki — tak aby umożliwić późniejszą kontrolę, gdy zajdzie taka potrzeba. Nie oznacza to jednak obowiązku automatycznego dołączania całego tego materiału do każdej opinii. O potrzebie ujawnienia powinien rozstrzygać sąd, z uwzględnieniem proporcjonalności i realnych potrzeb konkretnej sprawy.
Po trzecie, jeżeli środowisko poligraficzne chce podnosić poziom praktyki, najwłaściwszą drogą są edukacja, publikacje naukowe, badania walidacyjne, debata metodologiczna i dialog z wymiarem sprawiedliwości, a nie tworzenie dokumentów, które mogą sprawiać wrażenie źródeł norm powszechnie obowiązujących.
Po czwarte, system szkolenia i certyfikacji powinien być przejrzysty, stopniowalny i uczciwie komunikowany. Jeżeli odwołuje się do określonych standardów międzynarodowych, nie powinien budować wrażenia równoważności tam, gdzie tej równoważności w rzeczywistości nie ma.
Po piąte, mechanizmy certyfikacyjne i rekomendacyjne powinny być możliwie transparentne i poddawane możliwie szerokiej kontroli środowiskowej lub zewnętrznej, tak aby minimalizować ryzyko konfliktu ról.
Zakończenie
Dobra opinia poligraficzna powinna być legalna, zrozumiała, kontrolowalna i proporcjonalna. Legalna — bo sporządzona w granicach wyznaczonych ustawą. Zrozumiała — bo umożliwiająca sądowi ustalenie, jakie czynności przeprowadzono i do jakich wniosków doprowadziły. Kontrolowalna — bo pozwalająca, w razie potrzeby, zweryfikować podstawy opinii także przez dostęp do materiału źródłowego. Proporcjonalna — bo nieujawniająca więcej danych, niż wymaga tego cel postępowania.
Model, w którym prywatne stowarzyszenie formułuje wymogi wykraczające poza kodeks, a następnie przedstawia je jako miernik „pełności” opinii również wobec osób spoza organizacji, prowadzi do zatarcia granicy między wartościową samoregulacją a próbą zastępowania ustawowych kryteriów oceny dowodu. Intencja poprawy jakości praktyki może być słuszna. Nie oznacza to jednak istnienia kompetencji do współtworzenia norm procesowych.
Polskie prawo procesowe zawiera wystarczające instrumenty oceny opinii biegłego. Art. 200 § 2, art. 201 i art. 7 k.p.k. tworzą spójny mechanizm pozwalający ocenić legalność, kompletność i wartość dowodową opinii bez potrzeby nadawania regulaminom stowarzyszeń znaczenia, którego ustawa im nie przyznaje.
Potrzebujesz profesjonalnej opinii poligraficznej?
Jeśli rozważasz zamówienie ekspertyzy wariograficznej do postępowania sądowego lub chcesz uzyskać konsultację co do zakresu opinii pisemnej — skontaktuj się z nami pod numerem 789 086 082. Sporządzamy opinie spełniające wymogi art. 200 § 2 k.p.k., przygotowane do wykorzystania w postępowaniu karnym, cywilnym i dyscyplinarnym.
W praktyce dokumentujemy zgodnie z polskim prawem procesowym, unikając pozaustawowych dodatków, które — jak opisano w powyższym artykule — mogą obniżać wartość dowodową opinii zamiast ją podnosić.